NGÀY ĐOẢN GIÓ
Viết thế đã thành một truyện ngắn hoàn chỉnh chưa nhỉ? Chắc không được. Tự dưng viết ra như buồn tay thì viết chơi sao thành truyện ngắn. Báo chí chẳng phỏng vấn các nhà văn, họ trả lời viết được một truyện ngắn nhọc nhằn lắm. Nhưng sao mình lại viết được câu chuyện như thế nhỉ? Đúng là trải qua một đêm chuột ám khiến trí óc lùng bùng, nghĩ toàn những chuyện không đâu. Đâu đâu cũng thấy hình bóng chuột. Cứ như giời xui. Nào là không gian ba chiều xuất hiện. Nào là viết như thôi miên. Buổi đại hội ấy diễn biến trình tự thế nào? Chịu. Ông không thể chắp mối được các tình tiết lại với nhau.
Nắng tãi ánh che mờ cầu cảng. Con tầu ba vạn tấn cong mình như con cá phơi khô dưới nắng nóng. Mặt boong bốc hơi nhiệt ngùn ngụt. Sắt thép như bị chảy nhũn. Đứng nép tận sâu trong hành lang ca bin tầu nắng không đuổi tới nơi. Nhưng có một miếng nắng đã kịp luồn vào đáy mắt, lấp lóa trong đó đe doạ. Nắng không vào sâu được thì nó dùng thủ đoạn ném cái nóng như nồi hơi phả ra vào đầu người ta. Nóng ung ung.
Lá cờ sau lái bay lật phật đấy nhưng có thấy tí gió nào thổi tới boong đâu. Gió cũng bị nắng làm cho hụt hơi, có lẽ chỉ thổi được từ ngoài sông vào tới be tầu là đứt.
Bộ đàm VHF liên tục phát ra âm thanh lọt cọt, lẹt kẹt. Ai đó đang bị nắng nóng gây hấn không chịu được, bức bối quá nên tay liên tục bấm vào phím phát của VHF để giải toả tâm trạng. Người điềm tĩnh như ông cũng rất dễ nổi cáu với tình trạng thời tiết này. Để chiếc bộ đàm đen như cục nhựa đường ra xa cho bàn tay được thảnh thơi. Mồ hôi đọng thành giọt trên các đầu ngón tay.
- Đã nóng thì chớ, cứ lắm mồm, quẳng bố mày xuống sông cho tịt họng!
Quynh nhìn vào chiếc bộ đàm VHF nói đổng. Hàm ý của nó muốn gây hấn với ông? Từ ngày nó được bầu vào ban chấp hành đoàn thanh niên xí nghiệp rồi thay Sinh làm bí thư chi đoàn đội ba, ông luôn để mắt tới nó. Không thiện cảm, cả về hình thể, cả tính cách và thái độ làm việc của nó. Sao mình lại có ý nghĩ chấp nhặt nhỏ nhen như vậy? Chẳng lẽ là do cách hành xử của mẹ nó hay tại cái ngày chúng nó nói chuyện về chuột khiến ông ám ảnh nên mặc cảm với nó? Mỗi lần Quynh có thái độ không đúng mực với ông thì câu hỏi này lại xuất hiện. Ông cố tìm câu trả lời. Tại sao nó hay có câu nói đổng với ông? Thẳng thắn hơn, có lần nó phê phán ông trong cuộc họp đội, rằng ông là chủ tịch công đoàn ba phải, lời nhận xét tại đại hội đoàn là thái độ trốn tránh trách nhiệm.
Liệu ông đã làm gì không đúng trong công việc hay trong quan hệ thường ngày có biểu hiện không thân thiện với nó?
Ông không quan tâm tới hậu quả của những lời phê phán của nó sẽ dẫn ông tới đâu. Chỉ còn ba năm nữa về hưu, chuyện cất nhắc lên vị trí cao hơn không phải đến bây giờ ông mới biết là sẽ không bao giờ có cơ hội. Trường hợp xấu nhất, sẽ không giữ được vị trí hiện nay. Nhưng chắc chẳng đến mức bị “đày” xuống tổ bốc xếp. Lãnh đạo không nỡ lòng nào. Sẽ khép ông vào tội gì?
Nhưng, tại sao câu hỏi này lại xuất hiện trong ý nghĩ?
Nhưng, hơn ba mươi năm cuộc đời gắn bó với xí nghiệp đủ để ông biết, gán tội cho cấp dưới dễ lắm. Ông sợ có cuộc trả thù. Đã bao giờ ông phải co mình trong thế thủ thế này? Linh cảm bất ổn về điều gì đó khiến câu hỏi rồi lại câu hỏi luôn bất ngờ xuất hiện trong tâm trí ông. Ở tuổi này chẳng lẽ vẫn bị mắc bệnh tự kỷ.
Nó đã hiểu gì về ông mà sao cố ý gây hằn. Do đâu?
Ông không dám đối diện với Thắm. Sau buổi đại hội ấy, mỗi lần bước chân tới xí nghiệp ông sợ sẽ phải đối diện với cô ấy. Là do Thắm? Nếu Thắm có trực tiếp gặp ông thì lời đánh giá và nhận xét về thằng Quynh sẽ thế nào? Ông sẵn sàng nói theo sự sắp đặt mà không phải lăn tăn về tính trung thực? Liệu Quynh có cư xử với ông như bây giờ? Công việc và nếp sống hàng ngày, mấy chục năm nay ông cố sắp đặt sao cho tránh gặp những điều phiền phức có thể xảy ra, để cuộc sống được trôi trong phẳng lặng, yên bình. Vậy mà, một câu nhận xét chung chung đã đảo lộn tất cả. Ông đắn đo từng bước chân trên cầu cảng. Mọi người đã nghĩ khác về ông? Phải thận trọng. Sẽ có ai đó rình rập từng cử chỉ của mình. Ông linh cảm về điều này. Cũng như linh cảm có người đứng sau xem ông định viết ra điều trăn trở trong lòng chứ không phải là chuột. Đêm hôm đó nhất định không phải chuột.
Ông như người cùng quẫn, luôn tự đặt câu hỏi cho mình.
Liệu hôm nay mình đã làm hết chức trách của một cán bộ điều hành trong ca sản xuất? Phân công công việc cho từng tổ thế đã hợp lý, đã công bằng? Năng suất toàn đội hôm nay có ảnh hưởng gì tới tiến độ chung của xí nghiệp? Và điều ông thật thận trọng, đó là lời ăn tiếng nói. Đêm ấy, ông vô tình cầm sổ ra hiện trường đã bị những lời hằn học, mỉa mai xói vào. Đến ngày hôm nay, chỉ một câu không đúng mực, một cử chỉ nóng nảy ông sẽ bị quy kết vào tội sống thiếu văn hoá, không hoà đồng với quần chúng. Chỉ một mệnh lệnh sản xuất thiếu quyết đoán hoặc không dứt khoát ông sẽ bị đánh giá thiếu năng lực lãnh đạo. Ma chay hiếu hỉ mình có để sót đám nào không nhỉ? Nếu quên sẽ thành trọng tội. Việc ấy là việc chính và hầu như là duy nhất của cán bộ công đoàn cấp đội sản xuất hiện nay.
Trách nhiệm phải làm tròn. Tròn tới mức không để lại một tì vết nào. Nhưng thế nào là tròn? Lấy tiêu chuẩn định lượng nào để đo.
Bộ đàm phát tiếng nói. Ông vội vơ lại, đưa lên tai lắng nghe.
“Trung tâm gọi đội ba! Trung tâm gọi đội ba!”
- Đội ba nghe!
“Sao chưa cho công nhân làm?”
Tiếng bộ đàm rít xoe xoé như tiếng cưa máy. Ông buông thõng tay, cố nén tiếng thở dài. Nó, vừa nhận quyết định trưởng ca điều hành sản xuất tròn hai tư tiếng. Vậy mà nó gào lên với ông mệnh lệnh ấy. Nó, thằng Sơn “mít”, hai sáu tuổi, bằng tuổi thằng Năng con lớn của ông. Hai đứa vào xí nghiệp cùng một ngày. Nó, công nhân bốc xếp đội hai, cùng tổ với con ông, cùng vừa học xong khoá tại chức kinh tế biển. Nhưng nó, con cháu ai, kinh nghiệm điều hành ca sản xuất cả xí nghiệp lớn thế này đến đâu, sao lên chức nhanh thế? Bẩy năm cuộc đời công nhân bốc xếp của nó chắc không ít ca gặp thời tiết nắng nóng như hôm nay. Và nó luôn là người trốn việc đi tìm bóng mát lâu nhất.
Một giờ trưa. Quá giờ làm một tiếng. Nhưng mặt trời vẫn xoe tròn bóng nắng. Nắng nóng thách thức, ai bước ra khỏi bóng râm sẽ vắt cơ thể người đó không còn giọt mồ hôi.
“Trung tâm gọi đội ba! Trung tâm gọi đội ba!”
- Đội ba nghe!
“Đội ba định chống lệnh sản xuất đấy à! Tầu có giờ chạy, ca này phải xong!”
Giờ sao đây? Giục công nhân ra làm? Chắc chắn mọi người sẽ “chống lệnh sản xuất”. Lý lẽ, nếu thấy điều kiện làm việc không đảm bảo về sức khoẻ, người lao động có quyền từ chối. Đó là quy định an toàn lao động. Còn mệnh lệnh từ cấp trên dội xuống, ông dùng quy định này biện minh ư?
(Anh lấy quy chuẩn nào để cho rằng điều kiện này làm việc không đảm bảo cho sức khoẻ. Quy chuẩn của anh là quy chuẩn cảm tính, là năng lực kém, không chỉ đạo được công nhân. Anh nhìn lên tầu trên xem, các đội khác đang làm được tại sao đội anh không làm được.)
Ông đi ra ngoài nắng, ngửa mặt nhìn giời. Đắn đo.
(Nhưng đội kia làm hàng thiết bị, người mắc cáp xong có thể vào tránh nắng một lúc. Còn đội ba, xi măng nóng rộp tay, phải liên tục phơi lưng dưới nắng.)
Ông tự phân trần.
(Vậy đội ba ở nhà nghỉ đến khi nào hết nắng hãy đi làm.)
Không lương. Đói. Kêu ai? Thắc mắc với ai? Ông là chủ tịch công đoàn, câu hỏi đúng chức năng đấy, trả lời đi!
“Trung tâm gọi đội ba! Trung tâm gọi đội ba!”
Ông xuống sà lan. Tụt giầy. Dẫm chân trần xuống đống hàng. Vẫn biết là nóng, nhưng làm thế cho lòng đỡ áy náy. Xi măng nóng như vừa trong lò nung ra. Xuống làm lúc này con người khác nào cá nằm trên vỉ nướng.
“Trung tâm gọi đội ba! Trung tâm gọi đội ba!”
- Đội ba nghe rõ! Trời nắng quá... Tôi sẽ cho anh em ra làm.
Ông bám thang dây leo lên tầu. Người ông chung chiêng. Bàn tay cứa vào dây thang rát bỏng. Những giọt mồ hôi nhanh chóng mọc lên, to dần trên mặt, lăn xuống hốc mắt cay xè. Quầng trắng mặt trời xoay đảo.
Ông rụt rè giục công nhân:
- Hơn một giờ rồi, ra làm thôi anh em!
Mệnh lệnh của ông bị nắng nóng làm tan chảy ngay ngoài boong, không chuyển tới được đám bạc ngồi sâu bên trong hành lang ca bin tầu. Không một mái đầu nào quay nhìn lại, thể hiện có phản ứng với mệnh lệnh của ông. Từng nhóm công nhân mải chụm đầu vào bộ “bát đĩa” bằng vỏ hộp thuốc lá, quân bài bên trong là bốn mảnh vỏ hạt dưa. Mồ hôi thằng đứng nhỏ xuống đầu thằng nhấp nhổm. Mồ hôi thằng nhấp nhổm nhỏ xuống đầu thằng ngồi. Mồ hôi thằng ngồi nhỏ xuống những tờ giấy bạc nhàu bẩn. Những giọt mồ hôi chậm rãi lăn trên những tấm lưng trần đen bẩn như những con sên bò tấm gỗ mục. Say bài bạc quên nóng.
- Cái cân! Lẻ xuống thêm một trăm nữa nhà cái mở.
- Tám cái chẵn liền. Tiếng này phải nhẩy cầu. Nhà cái có nhận hai trăm?
- Xuống lẻ bao nhiêu nhà cái cân hết! Sạch bán chẵn! Có nhà nào mua không? Không thì về!
Quynh nhúm đít “bát” xoay một vòng, hô:
- Nhà cái cân! Mua bán ngoài!
- Mở!
Quynh lật ngửa chiếc “bát”. Chiếc “bát” bị hất ngửa quay như chong chóng.
- Sấp tư!
- Chín cái chẵn!
- Cờ bạc như bịp!
Quynh vơ tiền dưới “chiếu” nhét vào ống quần vắn lại.
Ông lại giục, giọng cương quyết hơn:
- Không chơi nữa, ra làm!
Đã có vài đứa đứng dậy. Chúng nhìn vẻ mặt ông thăm dò, nhìn ra trời nắng ái ngại. Mặt lơ ngơ. Mắt ngơ ngáo. Chúng nhìn nhau tiếc nuối canh bạc dở chừng.
- Quynh! Là bí thư chi đoàn phải gương mẫu cho thanh niên. - Ông sẵng giọng.
Chết thật! Sao mình lại buột miệng nói ra câu chỉ dụ khuôn sáo ấy. Sau câu nói, ông nhìn Quynh thấy chờn chợn về thái độ của nó.
Nó khuỳnh khoàng, chậm rãi đứng dậy như tìm một thế tấn thích hợp để trả đòn. Ánh mắt nó nhìn xói vào ông không chớp. Những tia mắt long lên vẻ man dại, độc địa. Chẳng lẽ nó lại thù hằn ông đến vậy.
Quynh uể oải vặn người, buông một câu gọn lỏn:
- Xuống làm!
Một mệnh lệnh buông lửng, hờ hững ấy vậy mà đám thanh niên khoác áo bảo hộ lên người, lặng lẽ xuống sà lan làm hàng. Mệnh lệnh của nó được thanh niên trong tổ nghe theo, có uy tín hơn ông đấy chứ. Là từ ngày làm bí thư chi đoàn hay trước đó mọi người đã nghe theo Quynh? Chẳng lẽ chính mình là người có tâm địa nhỏ nhen, đã nghĩ không tốt về nó. Lời góp ý thẳng thắn của nó trong cuộc họp ông lại cho rằng đó là thù hằn. Ông là người có lỗi cho nên công nhân không phục. Công nhân trong đội mình thế nào không biết hết thì sao hiểu được con người để điều hành công việc cho hợp lý. Nếu ông có lời nhắc nhở Quynh trước thì có lẽ không bị điều hành trung tâm thúc giục đến mức vậy. Còn chuyện cờ bạc, bến cảng cũng giống như bến tầu, bến xe tránh sao được. Cờ bạc như là động thái gắn kết các con người với nhau trong một không gian hỗn tạp.
Đội sản xuất số ba này có một trăm hai mươi người thì số người chưa tham gia cờ bạc dưới bất kỳ một hình thức nào có lẽ chỉ mình ông. Chẳng lẽ hơn trăm con người ấy xấu cả. Không thể đánh giá con người qua hành vi bên ngoài. Ông nghĩ, hay mình đã tự đứng tách ra một hàng riêng nên không ít người đã không nghe theo sự điều động trong công việc của ông.
Xếp chưa xong một mã hàng áo ai cũng sũng nước. Áo bảo hộ từ màu da cam đã chuyển sang đỏ tía. Bụi xi măng kết đông, đen thẫm khẩu trang. Cuộc đời anh bốc xếp tránh được nặng nhọc, vất vả ca nào sướng ca ấy, chẳng ai tị, cho nên có người trốn việc cũng đúng thôi. Đừng khép họ vào tội lười lao động. Ông thoả hiệp với mình.
Mình không có được ánh mắt man dại, độc địa như của thằng Quynh khi nãy nên không sai bảo được mọi người chăng. Khuôn mặt nó nhọn hình tam giác ngược với đỉnh là cằm. Đôi môi mỏng chỉ thấy hai vệt đỏ lúc nào cũng mím chặt. Đôi mắt có lẽ bị hai gò má nhô cao đẩy lên khiến nó dài và nhỏ. Bộ mặt ấy giống ai? Không phải của Thắm mà cũng không phải của bố nó. Ông không thiện cảm. Cho nên từ sau đại hội đoàn ông luôn ác cảm với nó. Có lẽ sau sự việc vừa rồi ông phải nhìn nhận lại cách đánh giá của mình. Nó được việc đấy chứ.